“Yazmak bir alacakaranlık eylemidir.” Onun edebiyatı tam da bu eşikte durur: Kendi mağarasında korunmaya niyetli bir ruhla, dışarıdaki hayatın kirine pasına gözünü kapatmayan bir bilinç arasında. Bir yanıyla arınmaya meftun, bir yanıyla yeryüzünün ağırlığına bağlı. Kendini ilmek ilmek dokumaya talip; ama dokudukça, insanın ve toplumun düğümlerine daha çok temas eden bir kalem.

Ayfer Tunç’un yazarlığı, yeni üsluplar deneme cesareti ile her kitapta kendine yeni bir risk alan bir yazarlık.

 

“Dünya Ağrısı” kişisel bir hüzünden çok, insanı insan yapan şeylere karşı incinme eşiğinin yükselmesi. Nelere kadir, ne menem bir haldir bu? Zamanla nükseden eylemsizliğin, tepkisizliğin ya da tam tersine kendinden geçen yollarla hedefine ulaşmanın… Evvelinin ebcedinde tükenmenin, ahirinin handikapında kaybolmanın… Bir zaman sonra fırçadan, kilden, tuvalden, enstrümandan, kalemden uzak düşmenin…

…

Ayfer Tunç gençliğinde keşfettiği okuma ve yazma aşkını yıllar boyunca taze tutabilmiş, yer yer kendini sertçe eleştirmiş ama her seferinde kendini yenileyerek yoluna devam etmiş bir yazar. “Dünya ağrısını dindirmenin tek bir yolu var, insan olmak.” Bu söz, yalnızca bir düşünce değil yazarlığının ahlaki omurgası aslında. Açıkça ve hiç dolambaçsız, umut dağıtmaktan çok gerçeği göstermeyi seçtiğini ifade eden yazarlardan. Onun “Dünya Ağrısı” kişisel acıdan ibaret değil; toplumsal körlüğe, suskunluğa, normalleştirilmiş şiddete karşı etik bir hassasiyet. Onda dışarıdaki hayatın gürültüsünü, içerideki sessizliğin yankısıyla birlikte duyarız. Bu yüzden Tunç’un yazarlığı, yükü “hafifletmekle” değil, onu dürüstçe görünür kılmakla anılır. Bir yönüyle aktarıcı, anlatıcı ve aracı olmak düşer payına.

…

Ayfer Tunç’un yolculuğu da bir “ani parlayış” hikâyesi değildir. 1964’te Adapazarı’nda doğar. Erenköy Kız Lisesi’nin ardından İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nden mezun olur. Üniversite yıllarında dergilerle kurduğu ilişki, sonradan profesyonel yazarlığa dönüşecek hattın ilk sağlam taşlarını döşer. Edebiyat ve kültür dergilerinde yazmak, yalnızca görünür olmak değil; kendi sesini sınamak, düşünceyi cümleye dönüştürmek, ritim kazanmak demektir. Tunç’un gençlikten itibaren ivme kazanan istikrarının temelinde de biraz bu var; ilhamı bekleyen değil, yazı masasına geri dönebilen bir zihin.

Ve insan, bazen yalnızca ‘tanısı konulmuş’ bir acıyla bile biraz daha dürüst yaşayabilir.

 

Bu çizginin ilk belirgin eşiği, “Saklı” öyküsüdür. Varlık Dergisi’nden beğenilmeyerek geri dönmüş bir metnin, başka bir yoldan ilerleyip ödüle uzanması, yazarlık serüvenlerinde sık rastlanan ama her seferinde yeniden anlam kazanan bir sahnedir. 1989’da “Saklı” ile Yunus Nadi Öykü Armağanı’nı alması, Tunç için bir kapı açar elbette; fakat asıl önemli olan, o kapıdan girdikten sonra içeriyi nasıl kurduğudur. Çünkü erken dönemden itibaren onda görülen asıl güç, olayın kendisinden çok insanın iç hareketini yazabilmesidir; iç konuşmalar, psikolojik tahliller, suskunlukların taşıdığı anlam, kendine tuzak kuran karakterler, küçük görünen anların içinden çıkan büyük kırılmalar…

Dünya ağrısını dindirmenin tek bir yolu var, insan olmak.

 

Tunç’un gerçekçiliği bu yüzden yalnızca dış dünyanın kaydını tutmaz, insanın kendi içinde kurduğu karanlık odaları da yoklar. Süsle değil tahlille ilerler. Karakterlerinin bahanesini değil, gerekçesini arar. Bu yüzden onun kahramanları kolayca sevilip unutulan tipler değildir; okuru yer yer rahatsız eden, zihinde kalan, insanı kendi payını düşünmeye zorlayan kişilerdir.

Öyküden romana geçişi de bu yüzden doğal ama sabırlı bir genişleme gibi görünür. Kapak Kızı, Mağara Arkadaşları, Aziz Bey Hadisesi, Taş-Kâğıt-Makas… Türler arasında dolaşsa da meselesini kaybetmeyen bir yazarlık söz konusu. Öykü onda bir yoğunluk laboratuvarı gibidir; roman ise bu yoğunluğun yayılıp derinleştiği, karakterlerin daha uzun solukla açıldığı alan. İç monologlar, anlatıcı konumları, metnin altına yerleşen “gizli hesap” duygusu onun yazarlığında kalıcı bir imzaya dönüşürken, bu imza hiçbir zaman tek bir biçime hapsolmaz.

Burada editörlük ve yayıncılık deneyiminin de payını görmek gerekir; “Diyebilirim ki Yapı Kredi Yayınlarında çalıştığım dönem, bana bir üniversite bitirmiş kadar bilgi ve donanım kazandırdı.”

Ayfer Tunç’un edebiyatını kadınların yaşadıkları üzerinden okuduğumuzda ise asıl dikkat çekici olan, temsil etmekten çok göstermeyi seçmesidir. Kadın karakterleri tek boyutlu mağduriyet figürlerine indirgemez. Toplumun bedene, kimliğe, arzulara, susuşa nasıl yerleştiğini anlatır. Kadınların yaşadıkları çoğu zaman bir olay örgüsü olarak değil, bir etki olarak yazılır. Ailelerin ruhta bıraktığı izler, ilişkilerin içindeki ince şiddet, aşkın dönüştüren ama yaralayan tarafı, utanmanın ve susmanın dili… Bu yaklaşım, onun metinlerini “toplumsal mesele anlatan” metinler olmaktan çıkarıp, toplumsal olanı iç dünyanın kıvrımlarında kuran metinlere dönüştürür.

Melankoliye yakınlığı ve ironiye olan yatkınlığı da burada belirginleşir. Tunç’un metinlerinde karanlık vardır ama bu karanlık tek sesli değildir. Trajik olanın yanı başında ironik bir kıymık da hemen yanıbaşında durur. Belki bu yüzden karakterleri daha canlı, daha inandırıcı, daha “insan”dır. Ayrıntıya duyduğu sevgi de bu canlılığın parçasıdır. Bir karakterin ana hatlarını kurmak başka, onu ayrıntılarla nefes alır hale getirmek başkadır. Tunç, o ikinci işi yapan yazarlardandır. Ayrıntıyı yalnızca anlatmaz, ayrıntıdan karakter çıkarır; “Detaya düşkünüm. Detaylar karakteri oluşturuyor. Bir karakterin ana hatlarını oluşturursunuz ama detaylar karakteri daha iyi gösterir. Bu nedenle belki de ayrıntıyı anlatan yazarı ve yazıyı çok beğeniyorum.”

Bu ayrıntı tutkusu ve insan kalabalığına duyduğu ilgi, çok karakterli yapılarında iyice görünür olur. Özellikle “Bir Deliler Evinin Yalan Yanlış Anlatılan Kısa Tarihi”, birbirine eklemlenen hikâyeler, çok katmanlı kurgu ve parçalı yapı bakımından onun yazarlık cesaretinin zirvelerinden biridir. Bir bulmaca kurar gibi çalışan, her parçayı yerli yerine oturtan, yine de metne hayatın dağınıklığını taşıyabilen bir kurgu zekâsı vardır orada. Onun “çok çeşitli insan görmeye alışkın” yazarlığı, tam da böyle metinlerde karşılığını bulur. “Ben elinde kalemiyle sahilde gün batımını beklerken bir şeyler yazmayı değil, plajdaki insan manzaralarına, restoranlarda yemek yiyen insanlara, hayata ve koşuşturmaya bakarak kendi malzememi bulmayı tercih eden bir yazarım.”

Ve “Dünya Ağrısı”… Bu roman, Ayfer Tunç’un edebiyatında hep dolaşan sızıyı adıyla çağırır. Evet, romanda taşra bunaltısı vardır ama asıl mesele yalnızca taşra değildir. Tunç’un da işaret ettiği gibi, burada esas damarlardan biri linçtir. Linç, romanda tek bir sahnenin gerilimi olmaktan çok, toplumsal hafızanın bir biçimi olarak çalışır. Kalabalığın nasıl suç ortaklığı ürettiği, farklı olana nasıl tahammülsüzleştiği, bakışların nasıl denetime dönüştüğü, “normal”in nasıl şiddet aracına çevrildiği bu romanın derin meselesidir. Taşra da bu yüzden bir coğrafya adı olmaktan çıkar; dedikodunun iktidar olduğu, hafızanın bastırıldığı, vicdanın ertelendiği bir ruh haline dönüşür. Dünya Ağrısı’nın güçlü noktası da budur belki, bireysel sıkıntıyı toplumsal belleğe bağlaması.

Bugüne geldiğimizde, Ayfer Tunç’un yazarlığı, yeni üsluplar deneme cesareti ile her kitapta kendine yeni bir risk alan bir yazarlık. Kuru Kız bunun en belirgin örneklerinden biri. Kadın bedeni ve kimliğinin toplum tarafından etiketlenişi, taşranın “normal” diye dayattığı şiddet ve bir kadının kendine yer açma çabası bu kez daha sert, daha yalın, daha “kurutulmuş” bir dille kuruluyor. Çünkü her metin, kendi sesini arar, onu bulmak ister. ‘Kuru Kız’ı anlattığı için, her karakter kendi dilini çağırır. Tunç’un kendini tekrar etmeye razı olmayışı, burada bir estetik cesarete dönüşür. “Hayata bakışım çok yönlü. Etrafımda farklı insanlar, kültürler, farklılıklar görmekten keyif alıyorum. Aynı şekilde yazın hayatımda kendimi tekrarlamak, aynı şeyleri yazmak bana zevk vermez. Ben okuru düşünerek yazan bir yazar değilim. Mesela ‘Kuru Kız’, ‘Osman’ kitabımdaki gibi renkli bir karakter değildi. Osman’da markalar, içkiler, hayat, yaşam, zevkler her şey vardı. Kuru Kız’da ise farklı bir üslup kullandım, çünkü kuru kızı anlatıyordum, üslup kendini böyle getirdi.”

Bu sürekli yenilenme hali, onun uluslararası görünürlüğünün de doğal olarak önünü açar. Aziz Bey Hadisesi’nin Fransızca çevirisinin 2025’te Fransa–Türkiye Fernand Rouillon Edebiyat Ödülü’ne değer görülmesi, yalnızca bir ödül haberi değil; yıllardır istikrarla kurulan bir edebiyatın başka dillerde de yankı bulduğunun işaretidir.

Kendisinde yalnızca üretken bir yazarı değil metne karşı ciddi bir sorumluluk duyan, zanaatını ciddiye alan bir edebiyat işçisini görebiliriz. Yayıncı, editör, senarist, romancı ve öykücü kimlikleri onda dağınık bir çokluk yaratmıyor; tersine, her biri yazarlığını daha disiplinli, daha kontrollü ve daha sahici bir yere taşıyor. Bu yüzden Tunç’un gerçekçiliği yalnızca hayata bakmaktan değil, gördüğünü ayıklayıp biçimlendirme sabrından doğuyor.

Ayfer Tunç’un edebiyatı, dünyanın acısını azaltma vaadi taşımaz. Daha zor, daha sahici bir iş yapar: O acının yerini gösterir. Kaynağını, biçimini, insanda ve toplumda bıraktığı izi tarif eder. Belki de bu yüzden kalıcıdır. Çünkü iyi edebiyat bazen yarayı kapatmaz ama yaranın adını koyar. Ve insan, bazen yalnızca ‘tanısı konulmuş’ bir acıyla bile biraz daha dürüst yaşayabilir.