Saltanat geçicidir, kelimelerin hâkimiyeti yüzyıllar sürer…
Öyle alicenap insanlar vardır ki hadsiz kudrete malik oldukları hâlde tüm varlarını kırık bir kalbi tamir etmek için sarf ederler. Yüce ruhları, dünyanın tozu toprağından yunmak, en tahammülfersa hadiselere dayanmak için kelimelerin suskunluğuna sığınırlar. Adile Sultan bu gülşende nadide bir güldür.
Adile Sultan bu gülşende nadide bir güldür.
İnce bir yüz, bakanlara az önce uyanmış hissi veren ela gözler, hanedanın alamet-i farikası hafif kemerli bir burun, hakikati bulmuşlara has asil bir duruş, ama daha çok gönül üzüntüsü, çokça hüzün.
Adile Sultan adını nispeten çabuk geçen İstanbul hayatımda çeşitli hayır kurumları, okullar, çeşmeler ve kasırlarla yan yana işitmiştim. Unutamadığım Boğaz gezilerinden birinde, sarayların, yalıların yanından geçerken kendisinden hayırhah bir hanım sultan olarak bahsedilmiş ve uğradığı felaketlere rağmen vefakârlığından, sebatından ve de şairliğinden söz edilmesiyle hafızamda ve gönlümde yer etmişti.
Sevdiklerini kaybetmenin hicrini ve yalnızlığın hüznünü kelimelere yükler, siyah mürekkepten beyaz kâğıda döker.
1826 haziranında doğumunu müjdelediklerinde 30. Osmanlı padişahı II. Mahmut, şiirlerindeki mahlası Adil’e nispeten, kızını Adile olarak isimlendirir. Anneciği Zernigar Kadın Efendi’yi dört yaşında, kıymetli babacığını da 13 yaşında kaybeder. Artık günlerini Dolmabahçe Sarayı’nda ağabeyi Sultan Abdülmecit’in koruması altında geçirir. Burada Arapça, Farsça, tasavvuf, edebiyat, müzik ve hat dersleri alır. İnce ruhu ve fevkalade kabiliyeti, saraydaki estetik anlayışıyla birleşince hayatın sırrına erişmek arzusuyla, binlerce cümlenin dile getiremediği duyguları şiir ve müzikle ifade etmeye başlar.
‘Şâirelik fıtratımda var olan bir lûtuftur şüphesiz,
Âdile, nisvân içinde müstesnâ bir dîvân sâhibidir.’
Adile Sultan 20 yaşında Tophane Müşiri Mehmed Ali Paşa ile dillere destan bir düğünle dünya evine girer. Bu izdivaçla alakalı, Reşat Ekrem Koçu ‘İstanbul Ansiklopedisi’ eserinde şöyle bir rivayet olduğunu ifade eder:
“Abdülmecid kız kardeşini çok severmiş, evlendirmeği ister, kimi teklif etse Âdile Sultan reddedermiş. Meğer Sultan bir gün “Sandıkçı Güzeli” denilen Mehmed Ali isminde bir delikanlının methini duymuş, merak edip, dükkânının önünden geçince de bu esnaf dilberine gönül vermiş… Keyfiyet hünkâra aksetmiş ve delikanlı hemen Enderun-ı Hümayuna alınmış… İtinalı bir tahsil ve terbiye devresinden sonra Âdile Sultanla nikâhları kıyılmış…”.
Düğün merasimi 19. yüzyılın en çok dikkat çeken hadiseleri arasında yer alır. Şimdiki Haydarpaşa Tren İstasyonu’nun arkasındaki alanda çadırlar kurularak yapılan şenlikler bir hafta sürer, orada bulunan kasra yerli yabancı önemli misafirler, sefirler, maslahatgüzarlar davet edilir. İstanbul semaları ilk kez uçan balonla tanışır, Boğaz’ın her yanına asılan kandillerle masallardaki prensesleri kıskandıran bir düğünle iki âşık hayatlarını birleştirirler ve ardından sultana hediye edilen Fındıklı’daki Neşetabad Sarayı’na yerleşirler.
‘Dervişim, kendi başıma yine sultân gezerim
Lem-i aşkda seyyâh olup her ân gezerim
Pâdişâh saltanât-ı dehr için kayd çeker
Kayd-ı nâmûsu geçip, ben dahî uryân gezerim’
(Dervişim, kendi başıma yine bir sultan gibi gezerim,
Aşk denizinde seyyah olup her an gezerim.
Padişah dünya saltanatı için dert çekip durur,
Ben şan şeref bağını koparıp, hür ve çıplak gezerim.)
Dünyanın kuralı budur, ne dem bakidir ne gam baki.
Sultan, paşayı; paşa da sultanı çok sever. Mehmet Ali Paşa uzun süre kaptan-ı derya (deniz kuvvetleri bakanı), bir yıllığına da sadrazam (başbakan) olarak görev yapar. Sultan gezmeyi çok sever, yakınındaki hanımları İstanbul’un güzelliklerini keşfetmeleri için teşvik eder, onlarla birlikte Boğaziçi, Göksu, Küçüksu gezintileri yapar, harem hanımlarının harem dışına çıkmalarına ön ayak olur. Sultan bu mesut günlerini kimi zaman Çırağan Sarayı’nda, Kuruçeşme’deki Esma Sultan’dan kalan yalıda, kendisi için yaptırılan Kandilli’deki kasırda, kimi zaman da akciğerlerinden mustarip kızına iyi geleceği düşüncesiyle inşa ettirdiği Validebağ’daki köşkünde geçirir. Fındıklı’daki sarayı şairlerin, musikişinasların, hattatların ve dahi şeyh ve âlimlerin uğrak yeri olur.
Dünyanın kuralı budur, ne dem bakidir ne gam baki.
“Cihanın lütfuna aldanma, bir dem şâd ederse seni;
Akıbet yüz bin bela ile nâ-şâd eyler yine.”
(Dünyanın geçici lütfuna aldanıp sevinme, çünkü seni bir an mutlu etse de sonunda mutlaka yüz bin bela ile yine mutsuz edecektir.) (Fuzuli)
Varını yoğunu kırık bir kalbin tamiri için sarf eder.
Adile Sultan çocuklarından üçünü çeşitli hastalıklar sebebiyle küçük yaşta toprağa verir. 1869 yılında yirmi üç yıllık evliliğin ardından çok sevdiği eşini kaybeder, birkaç ay sonra da eşinin tek yadigârı kızını henüz çiçeği burnunda gelin iken Rahmet-i Rahman’a uğurlar. Sevdiklerini kaybetmenin hicrini ve yalnızlığın hüznünü kelimelere yükler, siyah mürekkepten beyaz kâğıda döker.
“Ağlasın bu dîde-i hûn-bârım ey canım gibi,
Gitti elden nâzenin o dertli canânım gibi,
Hasret-i hicriyle yandım rûz u şeb pervaneyim,
Gelmedi bu dâra hiçbir kimse hakanım gibi.”
(Ağlasın bu kanlı yaş döken gözüm, canım gibi,
Elden gitti o nazlı, dertli sevgilim, canım gibi,
Ayrılık hasretiyle yandım gece gündüz, pervaneyim,
Gelmedi bu dünyaya hiç kimse hakanım gibi.)
Babasından sonra tahta geçen ağabeyi Sultan Abdülmecit’in genç sayılacak yaşta vefatı ve kardeşi Abdülaziz’in hal edilip bilekleri kesilerek öldürülmesi ruhunda derin yaralar açar.
“Doldu hep endûh ü miynetle bu mahzûn gönlümün
Gitti evlâd u iyâl ü akribâ kaldım garîb”
(Kederle, çileyle doldu bu mahzun gönlüm;
Eşim, dostum, hısım akrabam gitti de yapayalnız kaldım.)
Öyle alicenap insanlar vardır ki hadsiz kudrete malik oldukları hâlde tüm varlarını kırık bir kalbi tamir etmek için sarf ederler.
Yaşadığı bu tahammülsüz acılar onun yüzünü dünyadan ahirete çevirir. Artık gezilere katılmaz olur, dünyadan elini eteğini çekip tüm zamanını ibadete ve hayır işlerine vakfeder. İstanbul’un muhtelif yerlerinde sarnıçlar, çeşmeler yaptırır, okullar, medreseler inşa ettirir. Samiha Ayverdi’nin ”Gönlü gibi kesesi de halka açık evliya ruhlu bir kadındı.” dediği Sultan, kimsesizlerin kimsesi, fakir fukaranın her zaman kapısını çalacağı bir kapı olur, varını yoğunu kırık bir kalbin tamiri için sarf eder. Vefat ettiğinde yardım ettiği kişiler kadar yardıma muhtaç hâlde bulunduğu söylenir. “Benim kimsem kalmadı, benden sonra mallarım hazineye girip çürüyeceğine satılsın, fukaramız mahzun olmasın. Bu servet milletin sayesindedir. Fıkaraya elimizden geldiğince bakmak da boynumuzun borcudur” dediği rivayet edilir.
Onlarca vakıf kurdurur, kendine hediye edilen en güzel sarayları kız mektebi olsun diye o zamanki millî eğitime bağışlar. Hababam Sınıfı filminin çekildiği, günümüzde öğretmenevi işlevi gören Validebağ Köşkü, şimdiki Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Akademisi binası Fındıklı’daki sarayı, bir süre Kandilli Kız Lisesi olarak da kullanılan Kandilli’deki Adile Sultan Sarayı bunlardan sadece birkaçıdır.
Adile Sultan Osmanlı hanedanının ilk ve tek divan sahibi kadın şairidir. Tasavvuf, peygamber sevgisi, eşi ve ailesi hakkında kaleme aldığı şiirleri oldukça samimidir. Şeyh Galip’ten, Fuzuli’den etkilenerek çoğunlukla aruz vezniyle şiirler yazar, fakat Âşık Yunus’tan ilhamla hece ölçüsünde de eserler verir.
Babası II. Mahmut da Adli mahlasıyla şiirler yazmış, bunların bir kısmını bestelemiştir. Büyük dedesi Kanuni Sultan Süleyman’ın da Muhibbi mahlasıyla yazdığı şiirler bir divan oluşturacak yekûnda bulunmasına rağmen müsvedde hâlinde kalmış. Yüzyıllar sonra Muhibbi Divanı’nı bastırmak Adile Sultan’a nasip olur. Sultan’ın bu büyük hizmeti olmasaydı,
‘Halk içinde mu’teber bir nesne yok devlet gibi
Olmaya devlet cihânda bir nefes sıhhat gibi’
dizeleri ve niceleri unutulup gidecekti.
Osmanlı Devleti savaşlarla, isyanlarla, toprak kayıplarıyla baş etmeye çalışırken, saltanat oyunlarıyla ayaklar kaydırılıp muhtemel rakipler boğdurulurken o, yaşadığı müddetçe herkesten hürmet görmüş. ”Küçük yaşta hem öksüz hem yetim kaldım, onları en çok ben anlarım.” diyerek hayatını yetim kalplerin hüzünlerini gidermeye adamış Adile Sultan, ruh asaletini mısralara dökerek hanedanın tek divan sahibi şair hanım sultanı unvanıyla 73 yaşında bu dünyaya “yuf borusu”nu öttürüp şu garip dünyada yetim kızları bir kere de öksüz koymuştur.
“Cevr ü kahrın çekmeğe dünyânın âhir sabr edip,
Râh-ı Hakk’a rıht-ı can ü dille kıldım intisâb.”
Âdilâ vasl-ı Hudâ’dır matlabım şâm u seher,
N’eylerim dünyâyı fânîdir hemân misl-i serâb.”
(Dünyanın cefa ve kahrına sabredip sonunda,
Gönül ve can bağıyla bağlandım Hak yoluna.
Ey Adile! Amacım gece gündüz Allah’a kavuşmaktır,
Neyleyim bu dünyayı, geçicidir, tıpkı bir seraptır.)
