“Öğrenecek pek bir şey kalmamıştı, herhalde cebir dışında.”
Benim için kitabın en hüzünlü cümlesidir bu. Scout Finch’in o çocuksu heyecanını, Maycomb’un tozlu yollarında bir yerlerde bıraktığının ilanıdır çünkü. Tam burada bir öğretmen olarak çocuklara verdiğimiz zararı düşünmüştüm. Evlerde, okullarda, bir şeyleri öğretme çabası ile içlerindeki masumiyeti, hayal güçlerini, öğrenme heyecanlarını ellerinden aldığımızı düşünmüştüm. Her şeyin mükemmel olması gerektiğine olan inancımız mükemmel değil, bununla yüzleşmiştim. Scout için o yollar sadece ayakkabılarını kirletmedi, Scout’un masumiyetini de yavaş yavaş elinden aldı. Biz büyürken bizim için de geçerli olan bir yargıydı bu.
“İstediğin kadar alakargayı vurabilirsin ama bülbülü öldürmek günahtır.”
Aslında işin özüne baktığımızda durum çok daha sarsıcı. Harper Lee bu hikayeyi ilk kaleme aldığında, ismi ‘Tespih Ağacının Gölgesinde’ idi ve biz her şeyi yetişkin bir kadının gözünden okuyacaktık. Ancak yayıncısının, “Hayır, bunu bir çocuğun gözünden yeniden yazmalısın.” uyarısı kitabın kaderini değiştirdi. Bu, bir editörün aldığı en doğru karar olabilir, en iyi yönlendirme. Çünkü biz yetişkinler; kendi önyargılarımızı savunmak için, yaptığımız hataların kötü gözükmesini engellemek için olayları romantize eder, süslü cümlelerle kendimizi haklı çıkaracak bir kılıf buluruz.
Bir çocuğun hayata ve olaylara bakışı daha gerçekçidir.
Oysa bir çocuğun hayata ve olaylara bakışı daha gerçekçidir. Scout’un bakışında filtre yok. O, adaletsizliği gördüğünde “ama” demiyor; doğrudan “bu yanlış” diyor. Burada şöyle bir şerh de düşmek istiyorum. Biz bundan yıllarca önce yazılmış kitapları okurken bile hala yaşadığımız çağın olaylarına göre etkileniyoruz. Depremler, yangınlar,savaşlar hepsi gözümüzün önüne geliyor ve çocukların masumiyetine üzülürken büyüklerin kötülüğü yüreğimi sızlatıyor. Günümüzde yaşananları, hatta şöyle söyleyelim devlerin daha çok devleşmek için ezdiği insanları, yaşanan olayları resmederken arkaya duygusal bir fonmüziği ekliyoruz. Kötülük gözümüze çok batmasın diye. Kötüler çok kötü görünmesin diye. İşte tam da bu yüzden o küçük kız Scout’un sesi, hikayeyi çok daha gerçek ve katlanılamaz derecede insani kılıyor.
O mahkeme salonu, Scout’un çocuk olmaktan sıyrılıp yetişkinlerin hayatında olmanın sert duvarına çarptığı yerdi. Babası Atticus, elinde sadece gerçeklerle o kürsüye çıktığında, bir çocuğun dünyasında “haklı olanın kazanacağı” inancı tamdı. Ne de olsa kanıtlar ortadaydı, gerçek çok açıktı. Ama o gün Maycomb’un o ağır havasında Scout, adaletin her zaman gerçeklerle gelmediğini öğrendi. Yetişkinlerin, gözlerinin önündeki masumiyeti görmek yerine kendi inşa ettikleri o nefret kulelerini korumayı seçtiklerine şahit oldu. Atticus, bir insanın vicdanının sadece kendine ait olduğunu söylerken aslında çocuklarına ve bize şu dersi veriyordu: “Çoğunluğun kararı vicdanı bağlamaz.” Bütün bu karmaşanın ortasında Atticus, Scout için sadece bir baba değil, fırtınalı bir denizde sığınılacak tek limandı. Ona bir tüfek verdiğinde, “İstediğin kadar alakargayı vurabilirsin ama bülbülü öldürmek günahtır.” demesi boşuna değildi. Çünkü bülbül, dünyaya sadece güzellik katan, kimseye zararı olmayan o saf masumiyetin simgesiydi. Scout, Tom Robinson’ın başına gelenleri ve yıllardır “öcü” sandığı Boo Radley’nin aslında kendilerini koruyan o sessiz kahraman olduğunu anladığında, babasının ne demek istediğini de çözmüştü. Boo Radley’yi evinin kapısına kadar götürüp bıraktığı o an, aslında Scout’un kendi içindeki çocukluğu da o kapının önünde bırakışıydı. O verandada durup mahalleye ilk kez “onun gözünden” baktığında, cebir dışında öğrenecek bir şeyin kalmadığını hissetmesi bundandı. İnsanları anlamak için onların derisinin altına girip orada dolaşması gerektiğini öğrenmişti. Maycomb’un tozlu yolları Scout’tan çocukluğunu almıştı belki ama ona paha biçilemez bir miras bırakmıştı: Kimselere benzemeyen, eğilip bükülmeyen, tertemiz bir vicdan.
