Edebiyat tarihinde ilginç yazar tipleri vardır. Az yazanlar ve görünmek istemeyenler bunlardan iki tanesi. İlk bakışta benzer görünürler; ikisinde de bir geri çekilme ve suskunluk vardır. Ama bu iki tavır aynı yerden beslenmez.
Az yazmak metnin içini, görünmemek metnin çevresini korur.
Az yazan yazar, kelimeyle kurduğu ilişkiyi ciddiye alan yazardır. Onun için yazmak, hızlı bir üretim değil; uzun bir eleme ve damıtma sürecidir. Bu yüzden az ama derin yazar. Harper Lee bu anlamda tipik bir örnektir. Tek bir romanla konuşmuş ve orada kalmayı seçmiştir. Ralph Ellison ise ilk eserinin ağırlığını taşıyan, ikinciyi yayımlayamayan bir yazar olarak bu sessizliğin başka bir türünü temsil eder. Joseph Heller de ilk büyük eserinin gölgesinden çıkmakta zorlanan bir başka isimdir. Burada suskunluk, yetersizlikten değil; ölçüden doğar.
Görünmek istemeyen yazar ise yazının etrafındaki gürültüden uzak durmak ister. Yazarlığın içe dönük doğasını korumaya çalışır. J.D. Salinger yazmış ama kendini geri çekmiştir. Thomas Pynchon metniyle var olmayı seçmiş, görünürlüğü reddetmiştir. Emily Dickinson ise hayattayken neredeyse hiç yayımlanmamış, şiirlerini kendine saklamıştır. Franz Kafka eserlerinin yok edilmesini istemiş, yayımlanma fikrine mesafeli kalmıştır. Fernando Pessoa da metinlerini hayatı boyunca büyük ölçüde kendi iç dünyasında tutmuştur. Bu yazarlar için görünmezlik bir kaçış değil, bir tercihtir.
Bu iki durum bazen kesişir ama aynı değildir. Az yazmak metnin içini, görünmemek metnin çevresini korur.
Günümüzde yazma işi hızlanmış, görünürlük de yazının önüne geçmiştir. Böyle bir çağda az yazan ya da görünmek istemeyen bir yazar, eksik değil; farklı bir duruş sergiliyor demektir. Bazı yazarları anlamak için söylediklerinden çok, söylemediklerine bakmak gerekir. Çünkü bazen edebiyat en güçlü cümlesini susarak kurar.
Ve bazen insan, kendi kurduğu zirveyi aşamayacağını hisseder.
Hem az yazan hem de görünmek istemeyen Harper Lee, Amerikan edebiyatının en etkili yazarlarından biri olarak kabul edilir. 28 Nisan 1926’da Alabama eyaletinin küçük bir kasabası olan Monroeville’de dünyaya gelen Lee’nin babası Amasa Coleman Lee, avukat ve aynı zamanda yerel bir gazetede köşe yazarıydı. Bu meslek ve çevre, Lee’nin edebiyatındaki hukuk, adalet ve toplumsal yapı temalarının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.
Lee, Alabama Üniversitesi’nde bir süre hukuk eğitimi aldı; ancak mezun olmadan New York’a giderek yazarlığa yöneldi. New York yıllarında geçimini çeşitli işlerle sağlarken edebiyat çevreleriyle temas kurdu. Çocukluk arkadaşı olan yazar Truman Capote ile yakın ilişkisi de bu dönemde devam etti ve Capote’nin ünlü eseri In Cold Blood için yaptığı araştırmalarda ona yardımcı oldu.
Harper Lee’nin edebiyat dünyasında çıkışını sağlayan eser, 1960 yılında yayımlanan To Kill a Mockingbird (Bülbülü Öldürmek) adlı romanıdır. Roman, Amerika’nın güneyinde geçen bir hikâye üzerinden ırkçılık, adalet ve vicdan gibi temaları ele alır. Çocuk anlatıcı Scout Finch’in gözünden aktarılan olayların yer aldığı bu eser, kısa sürede büyük ilgi gördü ve 1961 yılında Pulitzer Ödülü’ne layık görüldü. Eser, günümüzde de Amerikan edebiyatının en önemli klasiklerinden biri olarak kabul edilmekte ve okullarda okutulmaktadır.
Harper Lee, bu büyük başarının ardından gözlerden uzak bir yaşam sürmeyi tercih etti. Röportaj vermekten kaçındı ve uzun yıllar boyunca yeni bir eser yayımlamadı. Bu durum, onun edebiyat dünyasında gizemli bir figür olarak anılmasına yol açtı. 2015 yılında yayımlanan Go Set a Watchman (Tespih Ağacının Gölgesinde) kitabı edebiyat çevrelerinde Bülbülü Öldürmek romanının erken bir taslağı olarak değerlendirildi ve tartışmalara neden oldu.
Lee, hayatının son yıllarını doğduğu kasaba olan Monroeville’de geçirdi ve 19 Şubat 2016’da burada öldü. Tek bir romanla dünya çapında kalıcı bir etki bırakmış olması, onu edebiyat tarihinde özel bir yere taşımıştır. Sade anlatımı ve derin ahlâkî sorgulamalarıyla, insan vicdanına hitap eden güçlü bir yazar olarak hatırlanmaya devam edecektir.
Evet, bazen bir yazarın yazdıklarından çok, yazmadıkları anlatır onu. Harper Lee de o yazarlardan biridir. Bir kitap yazar, dünya onu konuşur; ama o, konuşuldukça susmayı tercih eder. Bu suskunluk bir eksiklik midir, yoksa bilinçli bir duruş mu?
“Yeterince iyi mi?” sorusu, her cümlenin önünde bir bekçi gibi durur.
To Kill a Mockingbird yayımlandığında Lee henüz genç bir yazardı. Ama o kitap, çoğu yazarın ömrü boyunca ulaşamayacağı bir yere ulaştı. Okundu, tartışıldı, okutuldu; bir roman olmaktan çıkıp bir vicdan metnine dönüştü. Böyle bir kitabın ardından ikinci bir kitap yazmak, aslında bir tür hesaplaşmayı göze almak demekti. Çünkü artık mesele yazmak değil, o yazdığını aşabilmekti. Ve bazen insan, kendi kurduğu zirveyi aşamayacağını hisseder.
Belki de mesele yetersizlik değil, ölçülü olmaktı. Harper Lee yazamayacak bir yazar değildi; aksine, yazdığını yayımlamamak gibi zor bir tercihi göze alabilecek kadar kendine karşı sertti. Mükemmeliyetçilik, çoğu zaman üretimi artırmaz; aksine, kelimeleri kilitler. Yazarsınız ama yayımlamazsınız. Çünkü zihninizdeki o “yeterince iyi mi?” sorusu, her cümlenin önünde bir bekçi gibi durur.
Bir de şöhret meselesi var. Yazarlık, aslında içe dönük bir uğraştır. Sessizlik ister, yalnızlık ister, görünmezlik ister. Ama başarı geldiğinde, o sessizlik bozulur. İnsanlar sizi görmek, duymak, tanımak ister. Harper Lee ise belki de en başından beri şunu biliyordu: Yazmakla görünür olmak aynı şey değildir. Ve o, yazmayı seçti; görünürlüğü değil.
Yıllar sonra yayımlanan Go Set a Watchman, aslında başka metinlerin de var olduğunu gösterdi. Yani Lee susmamıştı; sadece konuşmamayı seçmişti. Bu da bize ister istemez insanın aklına “Belki de bazı metinler, yazılmak için değil, yazarda kalmak için vardır.” dedirtiyor.
Harper Lee’yi anlamak için onun neden yazmadığını sormak yerine, neden sustuğunu düşünmek gerekir. Çünkü bazen susmak, anlatmanın en derin biçimidir. Ve belki de o, tek bir kitapla şunu söylemişti: “Benim meselem buydu. Söyleyeceğimi söyledim.”
